Ατομική ευθύνη

Γίνεται αρκετός λόγος τριγύρω για την ‘ατομική ευθύνη’. Έχει ενδιαφέρον αυτή η φράση, μόνον εφόσον εξετάσουμε τη βαθύτερη ουσία της, και την καθαρίσουμε από μονομέρειες και ατομοκεντρικές αντιλήψεις.

Η εναντίωσή μου με τη διαδεδομένη ερμηνεία της φράσης αυτής βασίζεται στην περιορισμένη αντίληψή της για τον άνθρωπο, που τον εξηγεί πρώτα και κύρια ως άτομο, με μία συνέπεια την οποία δεν ακούω να συζητείται με τον ίδιο ζήλο: τη χυδαία υποτίμηση του ανθρώπου. Σήμερα η ατομική ευθύνη μετατρέπει τους ανθρώπους σε μονάδες, απομονωμένες μέσα σε ατομικές φούσκες. Μέσα εκεί, ο καθένας κάνει ό,τι είναι να κάνει, ή, γενικώς, ό,τι του ζητείται να κάνει, και παραπέρα δεν έχει. Κάνεις το καλό για εσένα, άντε και για πέντ’ έξι κοντινούς σου, και μόνο. Να ‘σαι συ καλά, και κάνα δυο ακόμη. Μα πρώτα και κύρια πάντα, το άτομό σου.

Αν θέλουμε να σπρώξουμε αυτήν την ερμηνεία προς τα άκρα της, κοιτώντας τα πράγματα ορθολογικά, η συζήτηση για μία κυριολεκτικά ατομική ευθύνη είναι κενή περιεχομένου. Γιατί να συζητάμε για το τί πρέπει να κάνει ο καθένας για την πάρτη του; Ας κάνει όπως νομίζει. Αυτό δεν εμπίπτει καν στην έννοια της ευθύνης. Βιολογική επιβίωση λέγεται μάλλον.

Κι ακόμα παραπέρα, με ποιο κριτήριο αξιολόγησης θα εκτιμήσουμε το κατά πόσο εκπληρώνει καθείς την ατομική του ευθύνη; Αν την έχουν όλοι ανεξαιρέτως, αφού καθένας είναι άτομο, την έχουν στον ίδιο βαθμό; Θα ζητήσουμε απ’ όλους τα ίδια ακριβώς; Ναι, αν θεωρούμε την κοινότητα ως ένα άθροισμα, ένα συνονθύλευμα ατόμων. Και, τέλος, πότε εκπληρώνεται μια τέτοια ευθύνη; Όταν σωθεί το άτομο ή η κοινότητα; Ακολουθώντας τη διαδεδομένη ερμηνεία, την τόσο μοντέρνα και μεταμοντέρνα, κερδίζει το άτομο, και συζήτηση παραπέρα δεν έχει. Ας γλιτώσει καθείς το τομάρι του.   

Είναι πλέον εμφανές πως η ερμηνεία αυτή αρνείται την ουσία που δίνει υπόσταση στο άτομο: την κοινότητα. Έξω από την κοινότητα, η οποία έρχεται κατ’ ανάγκη πάντα πρώτη, δεν υπάρχει άτομο. Ή μάλλον, υπάρχει ως κάτι το αυθαίρετο και δυσλειτουργικό. Χωρίς κοινότητα το άτομο γίνεται ανόητο. Δίχως πλαίσιο, δεν υπάρχει αναφορά. Είσαι ό,τι είσαι ως προς κάτι άλλο. Αλλιώς δεν είσαι.

Η βαθύτερη, λοιπόν, ουσία της ευθύνης μας, εκείνη η λυδία λίθος είναι η κοινότητα. Η μόνη αληθινή, η μόνη ουσιαστική ευθύνη σου όχι μόνο νοείται ως προς την κοινότητα, αλλά και γεννάται λόγω αυτής. Αν δεν θες να διασώσεις την κοινότητα, είσαι αγρίμι• και μιλάμε μόνο για επιβίωση. Αν δεν υπάρχει κοινότητα να σώσεις, τίποτα δε μπορεί πια να σωθεί. Έτσι, κι από την άλλη, η κοινότητα είναι αυτή που, καθώς έρχεται πάντα πρώτη, σε καθιστά υπεύθυνο μέσα στον κόσμο. Σου δίνει ένα πλαίσιο.

Μέσα σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο, ναι, η ατομική ευθύνη δικαιώνεται. Γιατί σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο, τα άτομα, το σύνολο των μελών τής κοινότητας, δεν αντιμετωπίζονται σαν ποσότητα, αλλά ως ποιοτικές ιδιαιτερότητες του πλαισίου, δηλαδή της κοινότητας. Έτσι, όχι μόνο η κοινότητα οφείλει να επωμιστεί την ευθύνη του εαυτού της, αλλά και κάθε μέλος της, επωμίζεται με μια δική του, χαρακτηριστική, ατομική ευθύνη. Από, και για χάρη της κοινότητας. Κι εδώ πλέον, η λέξη ‘ατομική’ ερμηνεύεται ως κάτι το προσωπικό και χαρακτηριστικό, κι όχι μια αποπροσωποποιημένη ατομικότητα.

Ας γίνουμε και λίγο πιο χειροπιαστοί. Με την πρώτη, την απρόσωπη κι ατομοκεντρική, θεώρηση της ατομικής ευθύνης σου ζητείται κάτι εξόχως απλό: «ο σώζων εαυτόν σωθήτω». Αρκεί το άθροισμα να βγαίνει θετικό. Με τη δεύτερη, τη συνειδητή κι επιλεγμένη θεώρηση της ατομικής ευθύνης ως το κατάδικό σου στίγμα, σου ζητείται το πιο ανθρώπινο: να σώσεις τη Μνήμη. Να σώσεις την ποιότητα και τη χαρά του να είσαι άνθρωπος, κάθε στιγμή, για τη σωτηρία ό,τι αξίζει να σωθεί. Αλλιώς, από δω παν κι άλλοι, κι άλλοι, κι άλλοι, κι άλλος κανένας.     

Τί καλά που είναι όταν στεκόμαστε για λίγο να δώσουμε στις έννοιες που μας τριγυρίζουν αδιάκοπα κι ασύνειδα τη βαθύτερη σημασία που τους αρμόζει.    

Ν’ αγαπάς την ευθύνη
να λες εγώ, εγώ μονάχος μου
θα σώσω τον κόσμο.
Αν χαθεί, εγώ θα φταίω.

Ν. Καζαντζάκης, Ασκητική