Εξαίρεση

Η εξαίρεση επιβεβαιώνει τον κανόνα.

Έκφραση που ακούμε και χρησιμοποιούμε συχνά. Πόσοι όμως από εμάς την έχουν σκεφτεί; Εγώ πάντως δεν την είχα σκεφτεί ποτέ μέχρι που διάβασα γι’ αυτήν στο βιβλίο του Ambrose Bierce, Το Αλφαβητάρι του Διαβόλου (ένα εξαιρετικά αστείο βιβλίο, το συνιστώ ανεπιφύλακτα!).

Γράφει λοιπόν ο Bierce:

«Εξαίρεση ους. […] Η έκφραση «Η εξαίρεση επιβεβαιώνει τον κανόνα» βρίσκεται συνεχώς στο στόμα των αδαών, οι οποίοι την παπαγαλίζουν ο ένας στον άλλο, χωρίς να κάτσουν μια στιγμή να σκεφτούν πόσο γελοία είναι. Στα λατινικά, η έκφραση «Exceptio probat regulam» σημαίνει πως η εξαίρεση επιβεβαιώνει την ύπαρξη του κανόνα και όχι την αλήθεια του. Ο εγκληματίας που αφαίρεσε το νόημα αυτής της εξαιρετικής ρήσης και το αντικατέστησε με ένα δικής του έμπνευσης, άσκησε μια αποτρόπαιη δύναμη που μοιάζει αθάνατη.»

Πράγματι, η έκφραση αυτή αντιβαίνει της λογικής. Κρύβει από πίσω της ένα σφάλμα απλής λογικής. Απλά δοσμένο, πάει κάπως έτσι: αν θεωρήσουμε ως αληθή έναν κανόνα που λέει πως «κάθε μέρα έχει ήλιο», και μια μέρα βρέξει, τότε αυτό είναι αρκετό για να καταπέσει ο κανόνας που έχουμε θέσει, κι όχι βέβαια να επιβεβαιώσει πως πράγματι κάθε μέρα έχει ήλιο. Το λάθος αυτό προκύπτει από το γεγονός πως θεωρούμε λογικώς εσφαλμένα πως η άρνηση του κανόνα «κάθε μέρα έχει ήλιο» είναι το «κάθε μέρα βρέχει». Μα μια ολική κατάσταση, δεν αντιστρέφεται από μια ολική άρνηση• αρκεί μία μόνο άρνηση για να αρνηθεί την κατάσταση και ο κανόνας καταστρέφεται.

Μ’ ένα άλλο παράδειγμα, η πρόταση «το χαρτί είναι λευκό» είναι αληθής στο βαθμό που ολόκληρο το χαρτί είναι λευκό. Αν του βάλουμε με μαρκαδόρο μία μαύρη κουκίδα οπουδήποτε, η πρόταση παύει να είναι αληθής. Και το χαρτί δε γίνεται βέβαια μαύρο, αλλά απλά «όχι άσπρο», αφού η αρχική πρόταση δεν είναι αληθής σημειακά στο σημείο της κουκίδας. Ακολουθώντας τον Bierce, η μαύρη κουκίδα επιβεβαιώνει απλώς πως το χαρτί κανονικά είναι λευκό, αλλά εν τέλει, λογικά, δεν είναι.

Σε τί μας ωφελεί αυτός ο συλλογισμός – πέρα από το να μας χαϊδεύει τη ματαιοδοξία που κρύβει ενίοτε η γνώση; Θεωρώ πως αυτός ο συλλογισμός, αν και λογικός και κανονιστικός, είναι βαθιά επαναστατικός – μια κάπως παράδοξη κατάσταση.

Όλη μας η ζωή διέπεται από κανόνες. Μικρούς, μικρότερους, μεγάλους και μεγαλύτερους. Είτε μιλάμε για ανθρώπινους, θεσπισμένους ή άρρητους κανόνες, είτε για φυσικούς κανόνες – οι εκ των πραγμάτων κανόνες, παντού γύρω μας οι κανόνες αυτοί μας βοηθούν στο να έχουμε μία τάξη στη ζωή μας. Ενδεχομένως αυτό να μοιάζει στενάχωρο και περιοριστικό, ωστόσο είναι απόλυτα αναγκαίο: είναι η ασπίδα μας απέναντι στο χάος. Γεννάται από μια βαθιά ανάγκη να κατανοήσουμε τον κόσμο και να μπορέσουμε να επιβιώσουμε μέσα σ’ αυτόν, με μια σχετική άνεση μάλιστα.

Αυτό συμβαίνει γιατί μας αρέσει η ευκολία που μας προσφέρουν οι κανόνες. Είναι κάπως σαν τα μαθηματικά θεωρήματα… Κάποιος κάποτε σκέφτηκε έναν τύπο που καλύπτει όλες τις αντίστοιχες περιπτώσεις, κι έτσι εμείς τώρα δεν χρειάζεται να σκεφτούμε από το μηδέν για να λύσουμε ένα πρόβλημα. Χρησιμοποιούμε τη σκέψη κάποιου άλλου για να διευκολύνουμε τη ζωή μας. Και καλά κάνουμε. Αλλά ξεχνάμε πως η σκέψη αυτή δεν είναι δική μας – μας αρκεί η ευκολία που μας προσφέρει. Μα και η ευκολία δεν έρχεται τζάμπα. Φοβού… 

Ο κίνδυνος της ευκολίας του κανόνα, της πεπατημένης και της χιλιοδοκιμασμένης, δεν είναι άλλος από τον φορμαλισμό και την απονέκρωση της απλής σκέψης. Γι’ αυτό η έκφραση «κοινή λογική» έχει κάτι το τρομακτικό – γιατί εννοεί κατ’ ουσία μια μαζοποίηση της λογικής. Για να φτάσει μια λογική, ως κανόνας, να είναι κοινή για ανθρώπους εκ των πραγμάτων διαφορετικούς μεταξύ τους, με διαφορετικούς τρόπους σκέψης και αντίληψης, με άλλες προτεραιότητες κι άλλες αξιακές θέσεις, θα πρέπει πρώτα και κύρια να ισοπεδωθεί, να της αφαιρεθεί κάθε πυγμή, και να παραδοθεί ήμερη, απλοποιημένη και εύπεπτη στη μάζα των ανθρώπων που θα τη φέρουν ως «κοινή».

Κι ενώ ένας κανόνας εξ ορισμού, κανονικά, δεν αφήνει χώρο για εξαιρέσεις, εξαιρέσεις υπάρχουν διαρκώς – κόντρα στην κανονικότητα. Πώς γίνεται αυτό; Η ροή των πραγμάτων ανοίγει τον χώρο για να εμφανιστούν ανωμαλίες στην κανονικότητα και τα ως τώρα κείμενα. Είτε κοινωνικά, με την εξέλιξη των ανθρώπινων σχέσεων, είτε φυσικά, με τη μορφή των μεταλλάξεων, γεννώνται διαφοροποιήσεις που δεν τις καλύπτουν οι κείμενοι κανόνες. Οι διαφοροποιήσεις αυτές επιβεβαιώνουν απλώς την ύπαρξη κανόνων (να το πούμε κάπως Ηρακλείτεια, κάθε απόλυτο γίνεται αντιληπτό ως τέτοιο μόνο μέσω της σύγκρουσής του με κάτι άλλο – σπάζοντας έτσι την απολυτότητά του) και όχι την αλήθεια του κανόνα. Έτσι, γίνονται η αφορμή για την αμφισβήτηση του κανόνα. Κι αυτό είναι το κρυφό επαναστατικό στοιχείο κάθε εξαίρεσης. Αν ένας κανόνας δεν ισχύει καθολικά, δεν είναι καθολικά αληθής, και η έστω τοπική του αναλήθεια είναι το πάτημα που αρκεί για να ανατραπεί.

–

Κάθε που βλέπουμε γύρω μας να επικρατεί το κακό, αρκεί μια μικρή εξαίρεση, κάτι εξαιρετικά καλό, όσο μικρό… όσο μπορείς, το είπε ο Ποιητής, για να αλλάξει η ρότα. Το μεγάλο κακό δεν ανατρέπεται από ένα μέγα καλό – δεν χρειάζονται υπερβολές… είπαμε, απλή λογική, απλά, μικρά καλά θα φέρουν μια νέα Άνοιξη, ένα νέο, απάτητο μονοπάτι, έξω, για την ώρα, από κανόνες. Κάνε το καλό και ρίχτο στο γιαλό λέει ο λαός μας.

Συγχρόνως όμως δεν μας επιτρέπεται κανένας εφησυχασμός. Το καλό παρομοίως μπορεί να ανατραπεί από μύρια όσα μικρά κακά. Απαιτείται εξαιρετική επαγρύπνηση.

–

 

Αφού μας μέναν παξιμάδια
τί κακοκεφαλιά
να φάμε στην ακρογιαλιά
του Ήλιου τ’ αργά γελάδια

 που το καθένα κι ένα κάστρο
για να το πολεμάς
σαράντα χρόνους και να πας
να γίνεις ήρωας κι άστρο!

 Πεινούσαμε στης γης την πλάτη,
σα φάγαμε καλά
πέσαμε εδώ στα χαμηλά
ανίδεοι και χορτάτοι.

(Οι σύντροφοι στον Άδη, Γιώργος Σεφέρης)