Ήρωες

Συχνά, οι ήρωες παρουσιάζονται από τις διάφορες μορφές τέχνης ως υπεράνθρωποι. Έξω από τα δεδομένα που ισχύουν για τους πολλούς, ως μία ξέχωρη, νέα μορφή ανθρώπου.
Κι ενώ αυτή η παρουσίαση κουβαλά μία δόση αλήθειας, κρύβει εξίσου και μία δόση παραπλάνησης.

Πρακτικό παράδειγμα: Έχω την εντύπωση πως ιδιαίτερα ο κινηματογράφος – όχι σαφώς εξολοκλήρου – σκιαγραφεί ηρωικές μορφές που υπερβαίνουν την περιοχή και δυνατότητα δράσης των πολλών. Με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την πληθώρα των ταινιών που παρουσιάζουν διάφορους υπερήρωες. Μοιάζουν να δείχνουν πως το κακό πολεμείται μόνο από υπερ-δυνάμεις. Μοιάζουν δηλαδή να εννοούν πως το καλό στον κόσμο γίνεται μόνο από υπερ-ανθρώπους – όχι από εσένα κι εμένα. Κι αν δεν υπάρχουν αυτοί, το κακό θα μας κυριεύσει. Τέχνη πλανεύτρα.

Ας αφήσουμε στην άκρη τους υπερ-ήρωες κι ας επικεντρωθούμε στους ήρωες.
Μπορούμε χονδρικά να χωρίσουμε τους ήρωες σε κατά συνθήκη και κατά συνείδηση.
Να σημειώσω εδώ πως αυτός ο χωρισμός δεν είναι διόλου απόλυτος, καθώς οι περιοχές των δύο μερών συχνά εφάπτονται.

Στην πρώτη περίπτωση ανήκουν οι καταλάθος ήρωες. Και βέβαια δε μιλώ για ηρωικές πράξεις που περιλαμβάνουν φλεγόμενα αεροπλάνα που πέφτουν, ούτε σε εξωγήινα πλάσματα που επιτίθενται στη Γη – μάλλον από ζήλεια, για το πόσο ωραία τα περνούμε εμείς εδώ.
Δεύτερο πρακτικό παράδειγμα: Περπατάς μια μέρα και, καθώς κατεβαίνεις κάτι σκάλες, ο μπροστινός σου γλιστρά. Ενστικτωδώς αντιδράς και τον κρατάς πριν χτυπήσει το κεφάλι του στη σκάλα σώζοντας έτσι τη ζωή και την ακεραιότητα ενός αγνώστου. Μπράβο, αλλά δε θα σε κάνουμε και ταινία.

Αυτού του τύπου η ηρωική πράξη συμβαίνει καταλάθος – ‘λάθος’ μόνο καθόσον καταλαβαίνουμε την έννοια ‘λάθος’ ως το λανθάνον: το κρυφό κι απρόσμενο. Δηλαδή, η προκειμένη κατάσταση και η συνθήκη, επιβεβλημένες θα λέγαμε από τα έξω, ωθούν την πράξη σου. Αν σε ρωτούσαν για τα σχέδιά σου την ώρα που έβγαινες από το σπίτι οπωσδήποτε δε θα απαντούσες πως πας ν’ αγοράσεις ψωμί, στην τράπεζα, και καθοδόν να σώσεις μια ζωή. Έτυχε όμως, και έσωσες να σώσεις.

Οι κατά συνθήκη ήρωες λοιπόν είναι όλοι αυτοί οι εν δυνάμει. Χωρίς βέβαια τίποτα να εγγυάται την πραγμάτωση αυτής της δυνατότητας. Θυμίζει κάπως το «περιμένοντας τους βαρβάρους». Είναι ήρωες μονάχα αν προκύψει, από τις καταστάσεις και τις συνθήκες. Κι αυτό βέβαια δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητο. Αλλά ούτε και κρύβει κάτι το υπερ-άνθρωπο. Είναι, απλώς, ανθρώπινο.

Ο δεύτερος τύπος ήρωα είναι αρκετά διαφορετικός. Διαφέρει ως προς το ότι πραγματώνει τον ηρωισμό που όλοι οι άνθρωποι κρύβουν μέσα τους σε κάθε ευκαιρία. Πραγματώνει αυτό το εν δυνάμει ευσυνείδητα κι αδιάλειπτα. Δεν περιμένει το κακό, αντιθέτως το προλαβαίνει. Είναι μία στάση ζωής.  

Ποια είναι λοιπόν η διαφορά που κάνει τη διαφορά, ανάμεσα στους δύο τύπους; Η συνέπεια. Ενώ ο κατά συνθήκη ήρωας είναι κάτι το λανθάνον, απρόσμενο, ο κατά συνείδηση ήρωας έχει τη συνέπεια σαν θεμελιακό λίθο της δράσης του, της κάθε κίνησης και πράξης του.

Η διαφορά αυτή δεν είναι αμελητέα. Αντιθέτως, θα έλεγα. Χαρακτηρίζει τη διαφορά αντίδρασης κι αντίστασης, ζωής και βίωσης. Αλλά ας μην ξεφύγουμε. Δεν είμαστε δώ για να δικάσουμε ήρωες. Αυτό απαιτεί μία εποπτική εικόνα, και δεν είναι εφάπτεται της αφορμής αυτού του κειμένου.  

Που θέλω να καταλήξω;
Δεν πρέπει να μας παραπλανούν οι ηρωικές αφηγήσεις. Αξίζουν μόνο στο βαθμό που μας εμπνέουν, και γίνονται επικίνδυνες στο βαθμό που μας καταλαγιάζουν και μας εφησυχάζουν, πως το καλό θα γίνει από άλλους, καλύτερους. Όχι. Το καλό το πραγματώνουν πάντα και δίχως εξαίρεση απλά οι καλοί άνθρωποι.

Είναι κατανοητό πως το μέγεθος του κακού – αν νοείται ποσοτική εκτίμησή του, επηρεάζει την αυτοπεποίθησή μας. Όσο πιο μεγάλο και εκτεταμένο μοιάζει, τόσο πιο πολύ χάνουμε την ορμή μας. Πώς να τα βάλω εγώ ο μικρός με το μεγάλο κακό; Σε αυτήν την ερώτηση, οι υπερ-ήρωες μοιάζουν πράγματι μια αρκετή απάντηση.

Μα δε μας ικανοποιεί αυτή η απάντηση. Γιατί, όπως είπαμε, το καλό γίνεται από κάθε καλό άνθρωπο. Είναι μία συλλογική διαδικασία αλληλεγγύης – κι όχι φιλανθρωπίας – που χρειάζεται κάθε μέρος της να κάνει… απλώς το καλό. Και κανένα καλό δεν πάει χαμένο. Έχει φοβερή οικονομία αυτό το σύστημα.

Τρίτο και τελευταίο πρακτικό παράδειγμα: Μία ζεστή καλημέρα στο γείτονα και ήδη η μέρα γίνεται καλή. Μια σιωπηλή κατανόηση, μια ειλικρινή συγχώρεση, και ήδη ένας συνάνθρωπος ξαλαφρώνει κι ανασυντάσσει τις δυνάμεις του. Έτοιμος πάλι να σταθεί στο πλευρό μας.
Κι άλλα, κι άλλα, κι άλλα και πόσα ακόμα. Δεν υπάρχει τέλος σε αυτήν την απαρίθμηση, ούτε και ορισμένος ή δοσμένος δρόμος.

Είτε από την πλευρά της συνθήκης το κοιτώ, είτε από την πλευρά της συνείδησης, υπάρχει ένας ήρωας μέσα σε κάθε άνθρωπο που θέλει το καλό – όποιο, όπου, όσο μπορεί.  Και ο πιο απλός κι ασφαλής τρόπος που έχουμε ώστε να καταλάβουμε αν ο άλλος, όχι μόνο θέλει – που συχνά δεν αρκεί, αλλά κάνει το καλό είναι να διακρίνουμε αν κρύβει από πίσω και μέσα του – ληδία λίθος – μία προσωπική, ποιητική, αυτοκαταστροφική θυσία. Όπως όμορφα συνέλαβε ο λαός μας εκείνο το: κάνει το καλό και το ρίχνει στο γιαλό.

Φτάνει πια με το ‘εχθρός του καλού είναι το καλύτερο’. Ανοησία των καιρών, που θα τη σβήσουν οι καιροί. Το καλό έχει μόνο εχθρό το κακό. Ο υπερθετικός βαθμός του καλού ακροπατεί στα όρια της απληστίας. Άλλωστε, το καλό δεν νοείται ως μία ποσότητα – κι ας χρησιμοποιούμε συχνά τη φράση «αρκετά καλό». Δεν πειράζει.
Το καλό είναι ποιότητα. Και οι ποιότητες διαφέρουν ως προς τα φαινόμενα, αλλά όχι την ουσία. Έτσι εν τέλει και οι ήρωες. Διαφέρουν φαινομενικά, αλλά η ουσία μένει: αν γίνεται το καλό. Και χρειαζόμαστε τον κάθε άνθρωπο να γίνει και να γίνεται ήρωας.

[…]
«Εντολή σου», είπε, «αυτός ο κόσμος
και γραμμένος μες στα σπλάχνα σου είναι
Διάβασε και προσπάθησε
και πολέμησε» είπε
«Ο καθείς και τα όπλα του» είπε
Και τα χέρια του άπλωσε όπως κάνει
νέος δόκιμος Θεός για να πλάσει μαζί αλγηδόνα κι ευφροσύνη.
[…]
– Άξιον Εστί, Ο. Ελύτης

-Ο ήρωας κάνει το καλό-
Υποκείμενο ήρωας, ρήμα το κάνει, ουσιαστικό το καλό. Το καλό ουσιαστικό.
Υπόκειται στο υποκείμενο να κάνει την ουσιαστική πράξη.
Άπαξ και την κάνει, τη ρίχνει στο γιαλό και πάει στο καλό.

ΥΓ. «Ο επικεφαλής του ερευνητικού τμήματος της Bayer επινόησε φημισμένα το νέο όνομα του φαρμάκου “ηρωίνη”, με βάση τη γερμανική λέξη heroisch που σημαίνει “ηρωική, δυνατή” (από την αρχαία ελληνική λέξη “ήρωας, ήρως”).» – Λήμμα: ηρωίνη, Wikipedia.org

Φαίνεται καταλαβαίνουμε τη σημασία της λέξης πολύ διαφορετικά.