Συνωμοσία

The Last Judgement – John Martin

Οι τρείς ενστάσεις μου με τις συνωμοσίες:

1/ Αποποίηση ευθύνης.

Όλες οι θεωρίες συνωμοσίας υπονοούν πως για την ‘κατάσταση των πραγμάτων’ ευθύνεται κάποιος άλλος, κυρίως λόγω της παντοδυναμίας που του αποδίδεται στον έλεγχο των πραγμάτων. Η βάση μιας συνωμοσίας είναι πως αυτά που συμβαίνουν γύρω μας είναι συνειδητή επιλογή μιας ανώτερης από εμάς δύναμης, κι εμείς, αδύναμοι μπρος στη δύναμη, απλώς υπομένουμε.

Κι ενώ αυτή η εξήγηση του κόσμου μοιάζει εχθρική, στην πραγματικότητα δεν είναι παρά βολική. Είναι μεγάλη παρηγοριά να νιώθεις πως δεν μπορείς να κάνεις κάτι, γιατί έτσι νιώθεις και πως δεν χρειάζεται να κάνεις κάτι. Εφόσον η κατάσταση των πραγμάτων είναι πέρα κι έξω από τις δυνάμεις σου… ό,τι φας, ό,τι πιείς, κι ό,τι αρπάξει ο κώλος σου. Πουφ! Πάει η ευθύνη.

2/ Τελεολογική αυτοπροβολή

Εκ των πραγμάτων, οι συνωμοσίες δεν είναι τίποτ’ άλλο από απόπειρες νοηματοδότησης του κόσμου. Μία συνωμοσία δίνει μία καθόλα, αν κι όχι πάντα έκδηλη, τελεολογική εξήγηση στον κόσμο. Τα γεγονότα που (μας) συμβαίνουν είναι κομμάτια ενός μεγαλύτερου σχεδίου, που σιγά σιγά θα παγιώνεται, ώσπου να επιβληθεί ως μία ανάλλακτη κατάσταση. Είναι όπως λένε στο θέατρο το ‘κάτω κείμενο’ του σεναρίου που διαδραματίζεται γύρω μας – η ανομολόγητη συνθήκη που δίνει την κατεύθυνση στην ιστορία. Κατ’ αυτήν την έννοια, το σενάριο, προκαθορισμένο απέξω όπως είπαμε παραπάνω, διαδραματίζεται χωρίς τη δυνατότητα αλλαγής του – αφού έχει ήδη γραφεί απ’ άλλους, και οδηγεί σ’ έναν επίλογο που δεν θα είναι άλλος από την πλήρης κι αδιαμφισβήτητη επικράτηση τού κάτω κειμένου επί ολόκληρου τού έργου. Κάποτε το έλεγαν μοίρα αυτό.  

Αυτή η τελεολογία, πικρή κι αβάσταχτη εκ πρώτης όψεως, δεν είναι παρά το καθρέπτισμα της ανάλογης εγωπάθειας των μετεχόντων και όσων αποδέχονται τη βασιμότητα εκάστης συνωμοσίας (ή, γενικότερα, εκάστης τελεολογίας). Με άλλα λόγια – ν’ αγαπιόμαστε, όσο πιο μεγάλη, εκτεταμένη και μεγαλειώδης είναι μία θεωρία συνωμοσίας, τόσο μεγαλώνει και η άποψή μας για εμάς. Μα θα πρέπει να είμαι πραγματικά τρομερός κι εγώ, για να μπαίνουν σε τόσο κόπο εκείνοι, που δολοπλοκούν με τόση επιμονή και πείσμα εναντίον μου. Τί αυτοεπιβεβαίωση κι αυτή…

3/ Απλοποίηση.

Η τρίτη και φαρμακερή βολή που προσφέρει μία συνωμοσία είναι η απλούστευση της πολυπλοκότητας του κόσμου – των ετερογενών δυνάμεων που τον διέπουν. Η απλούστευση επιτυγχάνεται μέσω μιας υπερεκτίμησης της απλότητας του κόσμου, της ροής και της πορείας της ιστορίας, με την ταυτόχρονη υποτίμηση της επιρροής που έχουν οι διάφορες μικροκινήσεις μας επί της πραγματικότητας. Η ιστορία και η πραγματικότητα απογυμνώνονται, απομένοντας κάτι το μονοσήμαντο κι απλοϊκό.  

Οι διάφορες συνωμοσίες μοιάζουν δηλαδή να λένε πως η ανθρώπινη πραγματικότητα, καθώς και η ιστορία της, είναι ένα ποτάμι με προκαθορισμένη κοίτη. Θέλει δε θέλει, έχει μπει στο λούκι και πάει. Τόσο απλοϊκά. Η απλοποίηση του πυκνού υλικού που γεννά την ιστορία μάς αφήνει με μία βολική πραγματικότητα, νοηματοδοτημένη αποκλειστικά ως εχθρική απέναντί μας, στην οποία μπορούμε έστω ν’ αντιδράμε – θεωρητικά, μέσω της αποκάλυψής της, χωρίς όμως να έχουμε πρακτική επίδραση, καθώς δεν μπορούμε να την αλλάξουμε. Γιατί η απλοποίηση οδηγεί στη γενίκευση, κι εκεί χάνουμε κάθε στιβαρό πάτημα για διάλογο κι εξήγηση• μας μένει μόνον η παρεξήγηση.

Περαιτέρω συνωμοσιολογικές σκέψεις.

1/ Για να βλέπουμε την αλήθεια ορισμένων εννοιών και καταστάσεων, πρέπει να τα φτάνουμε στα άκρα τους. Επομένως: μία ακραία συνέπεια, ωστόσο λογική κι αναπόφευκτη, της αποδοχής μιας συνωμοσίας δεν μπορεί παρά να είναι η αμφισβήτηση της λαϊκής πολιτικής δύναμης.

Ειρήσθω εν παρόδω: δεν έχει τρομερό ενδιαφέρον που όλοι συνωμοτούν για το κακό μας; Θα ήθελα, έτσι γι’ αλλαγή, να ακούσω για μία συνωμοσία που γίνεται για το καλό μας. Ή αυτό δεν θα ήταν συνωμοσία; Κι αν γινόταν στα κρυφά; Από λίγους; Ή θα τους σκοτώναμε, εξορίζαμε, βασανίζαμε, εξευτελίζαμε αυτούς; Αλλοίμονο σε όποιον θελήσει το καλό μας. Ενώ το κακό μας… Αυτός μάλιστα – μας δίνει λόγο να γκρινιάζουμε. : τέλος παρόδου.

Η αποδοχή μιας συνωμοσίας ενάντια στους πολλούς δε μπορεί παρά να σημαίνει πως ο ίδιος ο θεσμός της δημοκρατίας είναι σκάρτος. Αν – και μιλώ υποθετικά, μην παρεξηγηθώ – οι άνθρωποι όπως εσείς κι εγώ είμαστε έρμαια σκοτεινών κέντρων και δυνάμεων, δεν έχουμε καμία απολύτως θεσμική και πραγματική εξουσία – αφού ούτε τη ζωή μας δεν μπορούμε να αυτό-ορίσουμε (θεμέλιο της έννοιας της δημοκρατίας) – κι έτσι πρέπει να ξανασυζητήσουμε το πολίτευμα που λέμε πως έχουμε. 

Αυτή τη συνέπεια τη διαβλέπω βασιζόμενος στη δεύτερη και την τρίτη παραπάνω ένσταση. Αποποίηση της ευθύνης για την κατάσταση των πραγμάτων και απλοποίηση της διαρκώς μεταβαλλόμενης δυναμικής της πολιτικής μας ζωής σε μία παγιωμένη κατάσταση πυραμιδωτής εξουσίας. Δεν είναι της παρούσης να συζητήσουμε γιατί αυτό είναι παντελώς λάθος. Ας κρατήσουμε όμως την αφορμή της σκέψης.

2/Με ενδιαφέρει ειλικρινά το τί αντιλαμβανόμαστε ως συνωμοσία. Είναι δηλαδή κάθε πράγμα που βλέπουμε να συμβαίνει γύρω μας, χωρίς όμως να καταλαβαίνουμε ακριβώς πώς συμβαίνει, μια συνωμοσία; Καταπώς φαίνεται, ναι• και μπορούμε εύκολα να το δούμε σε σχέση με κάθε νέο επιστημονικό ή τεχνολογικό βήμα, που κατά κανόνα πρωτοεμφανίζεται θεωρούμενο ως μια συνωμοσία. Αλλά πότε παύει να θεωρείται συνωμοσία; Όταν καταλάβουμε τη μηχανική και τη σκέψη που το έφεραν στο φως. Τόσο απλά; Σίγουρα όχι απλοϊκά.

 –

«Οι αναλφάβητοι του 21ου αιώνα δεν θα είναι εκείνοι που δεν ξέρουν γραφή και ανάγνωση, αλλά εκείνοι που δεν μπορούν να μάθουν, να ξεμάθουν και να ξαναμάθουν.» – Alvin Toffler

Όπως μας απασχολεί ο οικονομικός πληθωρισμός και διαρκώς εφευρίσκουμε τρόπους να τον σταθεροποιούμε ή να τον περιορίζουμε, άλλο τόσο πρέπει πλέον να μας απασχολεί ο πληροφοριακός πληθωρισμός. Γι’ αυτόν τον πληθωρισμό πληροφορίας, που, καλώς ή κακώς, δεν μπορούμε πλέον να σταματήσουμε, το μόνο μας φάρμακο είναι η καλλιέργεια της κρίσης. (Μπορούμε εδώ να κάνουμε κάποιον εύθυμο παραλληλισμό αυτής της ανάγκης για καλλιέργεια της κρίσης με την υπόσχεση διαφόρων θρησκειών για τον ερχομό της μέρας της Κρίσης, αλλά δεν θα τον κάνουμε.)

Όσο πελεκούμε την μόρφωση και την παιδεία, για χάρη μιας εκπαίδευσης μονομερούς κι αποσπασματικής, τόσο θα πληρώνουμε το χρέος που δημιουργείται από τον πληθωρισμό της ένδειας. Είτε με γραφικότητες, προσπαθώντας για παράδειγμα να ξεμάθουμε σε συνανθρώπους μας πως η Γη δεν είναι επίπεδη, είτε με μία γενικευμένη παράλυση της απλής λογικής – σ΄ έναν κόσμο όπου τα πάντα μπορούν να είναι αληθινά μα η Αλήθεια είναι ψέμα.

–

Μια περιήγηση σ’ ένα ψυχιατρείο αρκεί για να μας πείσει πως η πίστη δεν αποδεικνύει τίποτα – Φ. Νίτσε